Na początku wszystko jest proste. Piłka pod pachą, buty na orlika (najlepiej z trzema paskami lub łyżwą na boku;)) i uśmiech po strzelonym golu. Nikt wtedy nie myśli o selekcjach, rankingach, akademiach.
W pewnym momencie pojawiają się cele, oczekiwania czy porównania i (bardzo cicho) rodzi się pytanie:
Czy on naprawdę chce grać w piłkę bo lubi… czy gra bo wie, że ja lubię?!
Pasja i presja – dwie zupełnie różne siły
Psychologia od lat odróżnia motywację wewnętrzną od zewnętrznej. Człowiek rozwija się najpełniej wtedy, gdy działanie wynika z autonomii – czyli poczucia, że robi się coś z WŁASNEGO WYBORU. W sporcie młodzieżowym oznacza to rzecz bardzo konkretną: dziecko powinno grać dlatego, że chce – nie dlatego, że musi czy powinno.
Pasja daje energię.
Presja daje napięcie.
Dziecko grające z pasji:
- potrafi przeżyć porażkę bez utraty poczucia własnej wartości;
- wraca do treningu mimo błędów;
- myśli o grze nawet wtedy, gdy nikt nie patrzy.
Dziecko funkcjonujące pod presją:
- zaczyna bać się błędu bardziej niż go popełniać;
- szuka aprobaty po każdej akcji;
- uzależnia swoją radość od reakcji dorosłych.
Co ważne – presja rzadko jest zamierzona a najczęściej rodzi się z ambicji i troski. Znasz takie określenie: „chciałem/am dobrze”?? To, że chciałeś nie znaczy że tak jest.
Kiedy ambicja zaczyna ważyć za dużo
Badania nad wypaleniem w sporcie młodzieżowym jasno wskazują, że jednym z czynników ryzyka jest nadmierna presja środowiskowa. W praktyce nie musi to oznaczać krzyku czy ostrej krytyki. Czasem wystarczy powtarzalny komunikat: „Stać Cię na więcej”. Czasami wystarczy zmiana tonu głosu po przegranym meczu, albo cisza w drodze do domu po turnieju. Dzieci są niezwykle wrażliwe na emocje rodziców. Jeśli czują, że wynik wpływa na atmosferę w domu, albo humor rodzica zaczynają grać nie dla siebie ale dla spokoju własnego i najbliższych których nie chce zawieść, bo rodzic to bezpieczeństwo, dach nad głową, obiad kiedy dziecko wraca ze szkoły. Wiesz jaki to trud dla 12 latka trenującego piłkę nożną od 4 lat powiedzieć rodzicowi (który chce przez własne niespełnione ambicje), że już nie chce grać w piłkę widząc i wiedząc ile to rodzica dotychczas (dosłownie i w przenośni) kosztowało?!
To tak jakbyś do swojego szefa z którym pracujesz od 8 lat (w tym czasie kilka razy awansował Cię na lepsze stanowisko i dawał podwyżkę) poszedł teraz i powiedział, że znasz osobę bardziej kompetentną na jego stanowisko. Co najlepsze oczywiście może być to prawdą, bo ZAWSZE znajdzie się ktoś mocniejszy czy słabszy w tym co robi, jednak nie chodzi tu o jego kompetencje tylko to jak Ty się z tym czujesz kiedy o tym mówisz: jest łatwo?!
„Nie chce mi się iść na trening”. Co to naprawdę oznacza?
Każdy kto uprawia sport ma momenty zmęczenia. To bez różnicy czy dorosły czy dziecko. Przewlekły brak chęci oraz częste „dolegliwości” przed zawodami czy unikanie rozmów o sporcie mogą być sygnałem przeciążenia emocjonalnego.
Harwood i Knight (2015) w analizie roli rodziców w sporcie młodzieżowym pokazują, że klimat tworzony przez dorosłych ma bezpośredni wpływ na poziom stresu dziecka. To nie sama rywalizacja jest problemem tylko lęk przed oceną.
Od dziecka nie usłyszysz: „Czuję presję”, ale może powiedzieć: „Boli mnie brzuch”. Kiedy więc „młody sportowiec” zaczyna cieszyć się z odwołanego treningu bardziej niż z możliwości gdy w piłkę to sygnały, których nie warto ignorować.
Najtrudniejsze pytanie zadaje się samemu sobie
Spróbuj wyobrazić sobie sytuację, w której:
- nie ma selekcji,
- nie ma wyróżnień,
- nie ma porównań,
- nikt nie obserwuje.
Czy Twoje dziecko nadal chciałoby grać?
Jeśli odpowiedź brzmi „tak” – fundament jest zdrowy.
Jeśli nie jesteś pewien – to moment na rozmowę.
„Co najbardziej lubisz w piłce?”
„Co sprawia, że czasem masz dość?”
„Gdybyś mógł coś zmienić w swoim trenowaniu – co by to było?”
Autonomia to możliwość realnego wpływu, która jest jednym z trzech filarów zdrowej motywacji (Deci & Ryan, 2000), dlatego jeśli dziecko nie czuje wpływu, motywacja zaczyna słabnąć.
Czy przerwa oznacza porażkę?
W środowisku sportowym często panuje przekonanie, że przerwa to cofnięcie się w rozwoju. Tymczasem badania nad rozwojem talentu pokazują, że zrównoważony model (łączący trening z przestrzenią na zabawę i regenerację) sprzyja długofalowemu rozwojowi.
Krótka przerwa może:
-
- przywrócić perspektywę,
-
- obniżyć napięcie,
-
- pozwolić dziecku zatęsknić za grą.
Dlatego pamiętaj o tym rodzicu/trenerze, że nie każda utrata motywacji oznacza koniec drogi.
Rola rodzica – obecność zamiast kontroli
W literaturze coraz częściej pojawia się pojęcie „wspierającego klimatu”. To środowisko, w którym dziecko:
- czuje się bezpieczne emocjonalnie,
- ma prawo do błędu,
- wie, że jego wartość nie zależy od wyniku.
To nie oznacza braku wymagań ale oddzielenie wyniku od miłości i akceptacji. Dziecko, które wie, że jest kochane niezależnie od występu, nie tyle może co będzie chciało podejmować odważniejsze decyzje. A wiesz co będzie „się działo” kiedy wyjaśnisz, że popełnienie błędów jest ok?! Błędy to idealne środowisko do rozwoju, a przecież chcemy żeby nasze pociechy rozwijały nie tylko umiejętności ale też charaktery prawda?!
Na koniec
Sport młodzieżowy nie jest wyścigiem o jak najszybszy sukces. To proces dojrzewania.
Jeśli dziś zastanawiasz się, czy Twoje dziecko naprawdę chce uprawiać dyscyplinę którą trenuje – zapytaj i SŁUCHAJ.
Czasem najważniejsze co możesz powiedzieć, brzmi:
„Jestem z Ciebie dumny – niezależnie od wyniku.”
To zdanie potrafi zdjąć ciężar większy niż myślisz.